24 kwietnia minęła kolejna rocznica uchwalenia Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, jednego z najważniejszych aktów prawnych dla polskiego trzeciego sektora, który zmienił sposób funkcjonowania organizacji społecznych w Polsce. To właśnie dzięki tej ustawie rozwinął się wolontariat, powstały instrumenty współpracy NGO z samorządami, a Polki i Polacy zyskali możliwość angażowania się w działania społeczne poprzez przekazywanie 1,5% podatku dochodowego.
Dzisiaj organizacje pozarządowe są nie tylko ważnym elementem społeczeństwa obywatelskiego. Coraz częściej stają się również filarem lokalnej odporności społecznej wspierając mieszkańców w codziennych wyzwaniach, integrując i pomagając w sytuacjach kryzysowych. Trudno dzisiaj wyobrazić sobie funkcjonowanie państwa bez tego sektora.
Uchwalenie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie w 2003 roku kompleksowo uporządkowało relacje między państwem, samorządami i organizacjami pozarządowymi. Ustawa dała podstawy prawne dla współpracy przy realizacji zadań publicznych, uregulowała kwestie wolontariatu oraz wprowadziła status organizacji pożytku publicznego.
To był moment, w którym trzeci sektor zaczął być postrzegany nie tylko jako grupa oddolnych inicjatyw, ale także jako ważny partner w realizacji działań społecznych.
Jednym z najważniejszych elementów ustawy było wprowadzenie statusu Organizacji Pożytku Publicznego (OPP). Mogą go uzyskać organizacje, które prowadzą działalność społecznie użyteczną i spełniają wymagania dotyczące przejrzystości oraz odpowiedzialności.
Status OPP wiąże się nie tylko z możliwością otrzymywania 1,5% podatku, ale niesie za sobą konkretne obowiązki:
- przestrzeganie zasad transparentności,
- sprawozdawczość finansowa i merytoryczna,
- nadzór i kontrola instytucji publicznych.
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie po raz pierwszy kompleksowo uregulowała również kwestie związane z wolontariatem.
Dzisiaj skala zaangażowania społecznego jest imponująca. Jak pokazują dane GUS, w 2024 roku w wolontariat zaangażowało się 3,2 mln osób.
Za tymi liczbami stoją konkretni ludzie i wiele godzin pracy wykonywanej na rzecz innych. Wolontariuszki i wolontariusze wspierają organizacje społeczne, pomagają podczas wydarzeń lokalnych, angażują się w pomoc humanitarną i działania kryzysowe.
Rozwój wolontariatu pokazuje również, że społeczeństwo obywatelskie tworzą ludzie, którzy gotowi są poświęcić swój prywatny czas, kompetencje i energię dla innych.
Jedną z najważniejszych zmian, jakie przyniosła ustawa, było stworzenie zasad współpracy między organizacjami pozarządowymi, a administracją publiczną. Dzięki temu samorządy mogą zlecać NGO realizację zadań publicznych, finansując lub współfinansując je.
W praktyce oznacza to współpracę w wielu obszarach życia społecznego:
- pomocy społecznej,
- edukacji,
- kulturze,
- sporcie,
- ochronie środowiska,
- działaniach na rzecz lokalnego rozwoju.
To rozwiązanie pozwoliło lepiej wykorzystywać potencjał organizacji działających blisko mieszkańców i dobrze rozumiejących ich potrzeby.
Dzisiaj w Polsce działa około 113 tys. organizacji pozarządowych, które zrzeszają 7,6 mln osób. Wiele z nich funkcjonuje właśnie na poziomie lokalnym, właśnie tam, gdzie najłatwiej dostrzec realne problemy i skutecznie na nie odpowiedzieć.
W ostatnich latach szczególnie wyraźnie widać jeszcze jeden wymiar działalności organizacji pozarządowych, a mianowicie ich rolę w budowaniu odporności społecznej.
Pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie, powodzie i inne klęski żywiołowe pokazały, że organizacje społeczne potrafią szybko reagować, mobilizować mieszkańców i organizować skuteczną pomoc tam, gdzie jest ona najbardziej potrzebna. Te trudne doświadczenia, pokazały, że odporność społeczna buduje się poprzez relacje, współpracę i aktywność obywatelską.
To właśnie lokalne organizacje często jako pierwsze uruchamiają zbiórki, organizują wsparcie rzeczowe, docierają do osób starszych, samotnych lub wykluczonych. Działają blisko ludzi i dobrze znają potrzeby swoich społeczności.
Największą wartością tego sektora pozostają ludzie, miliony osób, które każdego dnia angażują się w działania dla dobra wspólnego. To dzięki nim społeczeństwo obywatelskie nie jest jedynie ideą zapisaną w ustawach, lecz realną siłą zmieniającą codzienne życie lokalnych wspólnot.
Po 23 latach obowiązywania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, polski trzeci sektor jest dojrzały, profesjonalny i świadomy swojej roli społecznej.
Zmieniająca się rzeczywistość oraz nowe wyzwania społeczne sprawiły jednak, że konieczne stało się dostosowanie tego ważnego aktu prawnego do współczesnych potrzeb organizacji pozarządowych.
Dzisiaj, po ponad dwóch dekadach doświadczeń oraz szerokiej współpracy wielu środowisk, jesteśmy coraz bliżej nowelizacji ustawy. 12 maja 2026 roku projekt zmian, przygotowany pod kierunkiem Adriany Porowskiej Sekretarz Stanu i Wiceprzewodniczącej Komitetu do spraw Pożytku Publicznego, został przyjęty przez Radę Ministrów.
To ważny krok dla dalszego rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i organizacji pozarządowych w Polsce.
Magdalena Trzepizur
Animator
